بندر  هرمز ( تیو مینو )    حلقه گم شده تاریخ هرمزگان

  بندری اباد در مصب رودخانه مبناب که بوسیله خوری به دریا وصل بود ، صدها کشتی از سرا سر اسیا بخصوص هند و چین، و افریقا در بندر هرمز مشغول تخلیه محموله های تجاری خود بوده و یا شاهن* بار  بادبانها بر کشیده منتظر باد مناسب بوده تا راهی مقصد گردند .

  مارکو پو لو جهانگرد و نـــیــزی وقتی برای اولین  به هرمز قدیم رسید (۱۲۷۲)میلادی  از ابادی و رونق تجارت  این شهر تعجب نمود و نوشت * : اگر دنیا انگشتری باشد ، هرمز نگین ان است ؛

    مسیر  رفت  ۱۲۷۳میلادی  و بازگشت از طریق در دریا ۱۲۹۳ میلادی ما رکو پولو    وی هر دوبار مدتی در هرمز نوقف نمودو چند روزی در انجا بسر برد.

  مارکو پولو از هرمز بعنوان شهری اباد و پر رونق یاد می کند . ادریسی جغرافیادان عرب  در باره  بندر هرمز می گوید ؛ خانه ها از سنگ ساخته و گچکاری شده بودند و بعضی خانه ها هفت طبقه بودند؛  وی در ادامه نوشته ؛ در بازار شهر انواع میوه و سبزی پیدا می شد ، حتی میوه های که فصلشان نبود و از کشورهای دیگر اورده بودند.

    مینیاتور بالا مارکو پو لو  و همراهانش هنگام ورود به بندر هرمز قدیم   نشان میدهد ( ۱۲۹۳ میلادی) - بازگشت از هندو چین از طریق دریا .

   قدیمی ترین اشاره  تاریخی به بندر هرمز  در نوشته های  یکی از سرداران اسکندر مقدونی  بنام نارخئوس ۳۲۵ قبل از میلاد می باشد. وی مشاهدات خود از بندر هرمز چنین بیان میکند : شهری اباد در کنار رودخانه ارامیس و در ساحل هرموزیا و در بخش  کرمانیا .  نارخئس از سرسبزی منطقه مغستان ( میناب ) تعجب   می کند و میگوید ؛ در انجا همه گونه درخت دیده می شود به جز درخت زیتون ؛  .

  بخش بزرگی از تمدن بشری در کنار رودخانها و دلتا ها بوجود امده دلتاب نیل در مصر ، رودخانهای دجله و فرات در عراق ، رودخانه کارون در غرب ایران، رودخانهای سند   گنگ  و جامونا در هند  ، مکنگ و یانتسه در شرق اسیا ، هر کدام گهواره تمدن بشری بودهاند .

  کشف آثار باستانی و اشیای قدیمی  اطراف رودخانه میناب ( انامیس ) ، خبر از وجود تمدنی چند هزار ساله در این منطقه می دهد.  منطقه میناب بخاطر حاصلخیزی زمینهای ان  ، جریان اب شرین رودخانه میناب ، ساحلی ارام و بندرگاه طبیعی ( خور تیاب  میناب )  می تواند در دل خود نشانی از تمدنی شکوفا و عظیمی نهفته داشته   باشد.

         خبرگزاری مهر  سال گذشته در خبری که به زبان انگلیسی مخابره کرده بود  با تیتر درشتی نوشته بود ؛ کشف شهر مربوط به دوران پارتها در میناب ؛ همین خبر گزاری در خبری دریگر این بار  در بخش فارسی  خود ، خبری با این تیتر منتشر نمود  ؛ دشت میناب  و قدمتی پانزده هزار ساله  ؛ در دنباله این خبرها  امده اشیای سنگی کشف شده متعلق به دوران  میان سنگی است  که به حدود پانزده هزار سال قبل از میلاد مسیح بر می گردد.

در کاوشها  همچنین به سفالها  و اثاری دست یافتند که مربوط یه دوران ؛ اشکانی ، قرون اول هجری  و قرن پنجم و دوران  تیموری و صفویه و ...... می باشند . ؛  و در ادامه خبر می خوانیم ؛ یک تیم متشکل از باستان شناسان انگلیسی و ایرانی که مشغول کاوش در منطقه میناب بودند  اطفاقی به اثار شهر باستانی  دوران پارتها برخوردند.

اشاره به و جود شهر های باستانی در منطقه تنگه هرمز و مغستان ( میناب )  ،  برای اولین بار توسط سرهنگ لویس انگلیسی که مشغول خدمت در بوشهر بود ، همچنین سر ارلن استین و الکساندر ویلیم سون مطرح گردید. بندر هرمز قدیم یکی از این مکان ها بود . بندر هرمز قدیم  در ۱۰ کیلومتری جنوب غرب شهر فعلی میناب و ۱۵ کیلومتری ساحل دریا واقع شده بود  و از طریق خوری به دریا وصل بود ،این خور اکنون قابل کشتیرانی نیست .

  شهرها و استانهای  مهم ایران  بعد از حمله اعراب ( خلافت عباسیان )  ،بندر قدیم هرمز در در جنوب استان کرمان و  بندر سورو در مرز استان کرمان و فارس  در این نقسه دیده می شوند .  

  دخالت ماموران کرمان و فارس در امورداخلی هرمز ( که تقریبا مستقل بود ) و تحریک حاکمان هرمز به جنگ علیه یکدیگر و از طرفی حمله مقرر سواران تار تار و بیم از حمله تیمور به بندر هرمز ، باعث گردید حدود سال ۱۳۰۰ میلادی امیر بهاالدین عیاض که به کمک اتابکان فارس به قدرت رسیده بود  ، با خرید جزیره جرون از حاکم فارس  ، تمام امور اداری و تجاربی   از بندر هرمز در میناب  به این جزیره انتقال دهد و نام هرمز بجای جرون بکار برده شود .*

    بعلت نخلستانهای وسیعی در منطقه میناب ، در نوشت ها ونقشه های قدیمی از این منطقه بعنوان مغستان نام برده شده است . مغ ( نخل   )  یک کلمه اصیل فارسی است و در هرمزگان  و زبان بندری وسیعا استفاده میشود  . بنا به بعضی نوشته ها  کلمه هرمز  در اصل هرمغ بوده  که بعدها به هرمز تعغیر  پیدا می کند .

  ادریسی ، بلاذری ، اصطخری، عارف ، ابن بطوطه و مارکوپولو  در نوشتهای خود از بندر هرمز ومنطقه مغستان بعنوان منطقه اباد ، سرسبز  با بازارهای پر رونق در شمال خلیج فارس یاد میکنند.

   پنجشنبه  بازار میناب با قدمتی چند صد ساله خود هنوز یکی از بازارهای مهم محلی است که از دوران گذشته بجا مانده است . پنجشنیه بازار میناب نمایشگاهی است از انواع کارهای دستی، هنری و فرهنگی شرق هرمزگان .کمتر جای در ایران شمامی توانیدپیدا کنید که در یک روز و در یک جا شاهد چنین تنوعی باشید.

* این گفته مارکو پولو و نوشتهای که در رابطه با بندر هرمز ( میناب ) گفته شده ، در بعضی نوشتها به اشتباه به جزیره هرمز اطلاق نموده اند.در صورتی که جزیره هرمز از سال ۱۳۰۰ میلادی به بعد اباد  و  عالمگیر میشود .در رابطه با جزیره هرمز و نقش مهم اقتصادی و سیاسی ان در استان هرمزگان ، در نوشته جداگانه در اینده صحبت خواهیم نمود.

* شاهن= پــر  - بار زده ، در اصطلاح لنج داری بکار می رود

      این نوشته تقدیم  می گردد به مردم  تلاشگر  میناب به پاس  سالها تلاش در حفظ فرهنگ و ابادانی  مغسنان در شرق هرمزگان .

                    سفری به زنگبار  (بخش ۲) / تاثیر موسیقی افریقای بر موسیقی هرمزگان

    در بخش یک اشاره کردیم به تاریخ زنگبار و ارتباط تجاری بین نواحی جنوبی ایران و زنگبار  این رفت وامدها باعث گردید که به جز کالاهای تجاری که به سواحل هرمزگان اورده می شد   بخشی از فرهنگ شرق افریقا بخصوص موسیقی افریقای و زار نیز بوسیله جاشوان و دریانوردان به جنوب ایران اورده شود . ولی بخش عمده این جابجای فرهنگی  توسط کسانی انجام گرفت که تبار افریقای داشتند و بصورتهای مختلف به منطقه جنوب اوده شده و در انجا ماندگار شدند.

 بخش زیادی از این افراد توسط بازرگانان ایرانی و عمانی برای کار در لنج ها  ِ بنادر و خدمات مختلف بصورت انسانهای ازاد و نیمه ازاد و بعضا برده اورده شده بودند  بخش دیگر نیز توسط نیروهای پرتغالی  انگلیسی  و هلندی  برای کار در کشتیها  بندر ، خدمات عمومی و همچنین بعنوان سرباز برای مقابله با شورشهای محلی  و در کل برای حفظ منافع تجاری و مستعمره خود .

اما زمانی که نیروهای استعماری مجبور به ترک منطقه می شدند بحش زیادی از این افریقای تبارها مجبور به ماندن و زندگی در کنار مردمان بومی منطقه بودند . طی سالیان دراز این جمعیت افریقای تبار ( افرو - بندری )  بعنوان بخشی از ترکیب جمعیتی جنوب ایران در امده

فرهنگ غنی هرمزگان بخصوص بخش موسیقی هرمزگانی مدیون  حضور فعال این گروه می باشد . برای شناخت این تاثیر  و  ردپای موسیقی مختلف زنگباری در جنوب به معرفی چند نوع موسیقی زنگباری می پردازیم .

مسیری که موسیقی زنگباری  به همراه تجارت طی نموده ودر انجا بر موسقی بومی تاثیر گذاشته و بعضا از انجا تاثیر گرفته .

   <<    نگوما  >>

این نوع  موسیقی که اصالت بومی افریقای خود را هنوز حفظ نموده است   ، برای رقص  افریقای  بکار برده می شود  ، پایه  اصلی این موسیقی چند دهل تشکیل می دهد  و خود کلمه  نگوما  به معنی دهل می باشد .

        برای اجرای این رقص  از پر رنگا رنگ پرندگان و لباسهای رنگی اسنفاده می شود  که به همراه  صدای دهل  و حرکتهای موزون بدن رقصندگان  به مجلس  جذابیت خاصی می دهد .

    << اون یاگو >>

این یک نوع مخصوصی از موسیقی نگوما است که توسط گروه زنان برای  مراسم عقد و عروسی  در خانه عروس نواخته می شود  . در این نوع    موسیقی که شامل یک خواننده که دهل هم می نوازد و دو  دوهل نواز دیگر به  همراه  چند نفر که می رقصند ، خواننده به خواندن اشعاری می پردازد که در ان به عروس  شیوه زندگی جدید بخصوص مثال زناشویی  می آموزند .دهل هایی که  برای این اجرا بکار می برند عبارتند  از وایومی دهل بزرگی شبیهه به لیوا که توسط خواننده زن نواخته می شود و دو دهل دیگر به نام های ، ماساندو  و  کینگ کانگا  .

  << موسیقی تــــرٌ ب >>

  این نوع موسیقی که امروزه بعنوان موسیقی ملی زنگباری مطرح وشناخته شده است در تمام  منطقه اقیانوس هند ، شرق افریقا  و منطقه خلیج فارس می توان رد پای ان را یافت ، این موسیقی ترکیبی است از موسیقی افریقای ، عربی ، هندی ، ایرانی و غربی . در این نوع موسیقی از عود ، نی ، ویلون ، کیبرد ، اکاردن ، بنجوی ژاپونی ، دمپک  و دهل استفاده می شود . این نوع موسیقی در مراسم عروسیها ، در اکثر مجالس رسمی  در سرا سر منطقه زنگبار اجرا می گردد .

سلطان برگاش یکی از حاکمان عرب زنگبار  در سال ۱۸۸۰ زمانی که به حکومت رسید به تقلید از در بار شاهان ایران و هند برای در بار خود به تشکیل دسته موسیقی پرداخت، برای اینکار استادان موسیقی از مصر به زنگبار دعوت نمود وشاگردانی برای فراگیری فن موسیقی به مصر اعزام نمود .

       موسیقی ترب علرغم میل سلطان بعد از چند سال به جای زبان عربی ، زبان سواحلی  بر ان تسلط  یافت  و به طور کلی  تحت تاثیر فرهنگ زنگبار قرار گرفت که یک جامعه چند فرهنگی بود  .( افریقای-عمانی - ایرانی -هندی واروپایی )  بدین طریق شکل جدیدی موسیقی در زنکبار گسترش پیدا نمود که به تــــرٌ ب معروف گشت. بطورکلی موسیقی ترب به موسیقی ساحلی هم معروف است ، چون ساحل نشینانی که از بنادر مختلف خلیج فارس و هند به افریقا سفر می کردند  فرهنگ موسیقی افریقای نیز با خود به کشورهایشان می بردند.     

  << موسیقی مذهبی - مولودی >> 

     مولودی  یک نوع دیگر موسیقی زنگباری است  در گذشته  توسط زنان و مردان  اجرا می گردید و اکثرا اشعار مذهبی وستایش از حضرت محمد  می باشد . این موسیقی در حال حاضر  فقط توسط مردان  اجرا می گردد .  دف تنها دهلی است که در این مراسم نواخته می شود این موسیقی بر گرفته از فرهنگ افریقای  اسلامی می باشد . نظیر این مراسم در استان هرمزگان اجرا میگردد و از دف برای این مراسم استفاده می گردد .  

                                            اجرای مراسم   مــــــو لــــــو دی در زنگبار

                                                       <<‌ بـــــنــی  >>

بنی  در مراسم عروسی و  شادیهای مردم برنامه اجرا می کنند و بیشتر به تقلید  و اجرای اشعار خوانندگان موسیقی تر ب مپردازند . موسیقی بنی که از یادگار موسیقی غربی دوران استعمار باقی مانده  موسیقی  نظامیان انگلیسی ، فرانسوی و پرتغالی بود . 

 به جز انواع موسیقی که در بالا نام بردیم  موسیقی مختلف دیگری نیز در زنگبار   وجود دارد که با برخی از انواع موسیقی هرمزگانی شباهت دارند  .

       دهل نوازان زنگباری 

   حضور  و نقش محوری دهل در  در انواع موسیقی  زنگباری   به راحتی می توان دید . همین نقش دهل در مویسقی اصیل بندری هم شاهدیم . در موسیقی گروه زیبا شیربون *  در حالی که زیبا دهل کسر می نواخت ، زلی و نصره  دوهل گپ و پی په به صدا در می اوردن .

در موسیقی ساز ( لوطی ) در کنار سا ز و دمپک باز شاهد حضور دهل گپ و دهل کوچکتر هستیم . در موسیقی نوع جفتی  مثل گروه جهله  در کنار جفتی  دو دهل حضور  ثابتی دارند . در موسیقی زار   و اجرای رسمی و اصیل  ان  چند دهل  پایه ثابت مراسم تشکیل می دهند . در قدیم کمتر  بومی* ( یک نو لنج باری )  پیدا می شد که در  ان چند  دهل اویزان نباشد ،

در کنار موسیقی، رقص افریقای   در جنوب ایران بخصوص هرمزگان  تاثیر زیادی  داشته  و معروفترین رقص   هرمزگانی  سرکنگی*   و  کو ن پ رون *   ریشه در رقص افریقای دارند ، در زنگبار ، سومالی ، اتیوپی و اریتره  شاهد این دو نوع رقص در اکثر مراسم  عروسیها هستیم .

زار و موسیقی زار هم یک بخش دیکر از تاثیرات فرهنگی  حضور  افریقای تبارها در  هرمزگان  می باشد  که پرداختن به ان نیاز به تحقیق بیشتری دارد .

 برای شنیدن موسیقی هرمزگانی و مصاحبه با هنرمندان هرمزگانی به  سایت هرمزگان دات نت مراجع نماید ادرس سایت در قسمت لینک دوستان در بالا  موجود می باشد. 

 .................................................................................................................

* گروه زیبا شیربون به جز نوازنده جفتی که مرد بود ( اقای دوستک ) بقیه همه زن بودند ، زیبا ، نصره   و زلخا ( زلی )  این گروه سالیان دراز به اجرای موسیقی در عروسی های بندر مشغول بودند    ، هم اکنون زلی تنها باز مانده گروه به باز سازی گروه پرداخته و شادی بخش محافل عروسی های  بندر عباس می باشد . 

 * بوم یک نوع لنج باری که در بندر کنگ و لافت  ساخته می شوند و تاریخ این صنعت به بیش از هزار سال پیش بر می گردد .

* کون پ رون  - یک نو رقص  باسن 

*  سرکنگی  رقصی ضریفی که با ریتم موسیقی شانه ها  را می لرزانند و در بعضی مناطق هرمزگان  تمام بدن را .

    در سفر بعدی بادبانها بر می کشیم و راهی هند می شویم سری به  بمبی و گجرات میزنیم وبه جستجوی فرهنگ مشترک هزار ساله بین هرمزگان و هند می پردازیم .