موسیقی  کار                                     

         سحرگاهان  ، همه بر عرشه   لنج بوم جمع شده و منتظر دستور ناخدا  برای بالا کشیدن لنگر و بر کشیدن  هوزار ( بادبان)  هستند ، صالح که چند روز پیش  یک جا * شده   و هنوز حنای دامادی بر دستانش نقش بسته  بود، در گوشه ای با چشمان اشک الودش به ساحل  چشم دوخته بود و گهگاهی  دستمال   عطراگینی که به یادگار از تازه  عروسش دریافت نموده بود به بینی اش نزدیک می کرد ، بوی عطر تن یار و حجله عروسی ، دل کندن از شهر و دیار و یار  ، غم سنگینی  بر دلش نشانده  بود .

عبدلرحمان مرد میانسالی  که دیروز برای اولین بار شاهد گام برداشتن  کودک یک ساله اش بود ، به کوون** لنج تکیه داده بود و در عالم  خیال زمان را یک سال به جلو برده بود و شاهد دویدن کودک خردشالش برشنهای دریا بود ، او می دانست که سفر طولانی در پیش دارد .

ممدو که تا دیروز سرو پایش  غرق شادی بود و به همه می گفت که بعنوان  ولیت* **می خواهد با لنج  ناخدا یوسف  سفر کند ، در گوشه ای  نزدیک سلیدان **** کز کرده بود و بغض گلویش گرفته بود برای او که تازه به سن دوازده سالگی  پاگذاسته  بود  ، دل کندن از بپ و مم ، دادا و کا کا    کار راحتی نبود ، باران اشک از اسمان  چشمانش  می بارید .

ناخدا یوسف که مرد دریا دل و ناخدای با تجربه ای بود ، می دانست با چنین روحیه ای  نمی توان به دریا  زد ،  دستور برداشتن لنگر داده می شود  و هم زمان  ناخدا  با چند نفر از جاشوان قدیمی  ، پا ها را بر سطحه  لنج ( عرشه )  می کوبند و دستها  در هوا به حرکت در می ایند  و صدای  چاکه ( دست زدن)   فضای دیگری بر لنج  حاکم می کند ،

            چیکنگا    با با چیکنگا         ور شو    ورشو     چیکنگا  

           چیکنگا    با با     چیکنگا      ور شو    ورشو      چیکنگا

حالا همگی جواب  می دهند ، لنگر بال کشده شده و همه دستها  چاکه می شوند  ، دهلها نیز به صدا در امده اند ، صالح ، عبدلرحمان و ممدو هم غرق  چاک زدن و  حواب دادن هستند  چیکنگا  با با  چیکنگا      ور شو ور شو  چیکنگا       شوق سفر  بر فضای لنج  حاکم  می گردد

دستور بر کشیدن باد بانها نیز داده می شود ،

کلی ورشو  خلیلو سریا   ورشو ورشو  خلیلو سریا    ، این اوازها  به همراه  چاکه  و دهل،  لنج را راهی سفر یک ساله می کند   ، این نغمه ها و اوازها   صدها  و شاید هزاران سال است که   دریا نوردان و ساحل نشینان  جنوب ایران   ، به همراه کار  و سفر  ، سر می دهند و بخشی از موسیقی این دیار تشکیل می دهند .

چاک و چاکه زدن  نقش مهمی در موسیقی  جنوبی دارد  در بعضی مواقع  فقط دست زدن به همراه  اواز جمعی ، خود به تنهای  ساعتها  مجلس را گرم می کند .  اشعار موسیقی کار اکثرا کوتاه هستند و بارها تکرار  می گردند ، یک نفر که صدای رسای دارد  هر دفعه یک بند شعر با صدای مختلف می خواند و بقیه ان را تکرار می کنند  .  چاکه ( دست زدن)   امروزه بعنوان  نمودی از موسیقی جنوب شناخته شده است و از ان در مجالس مختلف استفاده  می کنند .

* در استان هرمزگان  وفتی داماد به خانه عروس می بردند می گفتند یک جا  شده . چون رسم بود که داماد  مدت یک هفته مهمان  خانواده عروس  باشد  و به همین خاطر جحله عروسی هم در خانه عروس بر پا می کردند.

** کوون ، اطاقک لنج

***  ولیت ، بچه های جوانی که  برای جاشو شدند در لنج شروع به کار می کردند 

**** سلیدان  ، اشپزخانه  لنج

   صید مروارید و نقش مهم ان در اقتصاد  منطقه باعث شده بود که در گذشته  نه چندان دور هزاران  نفر در این بخش مشغول به کار باشند ، صید مروارید کارطاقت فرسایی بود و غواصان بیش از چهارده ساعت باید غوص می کردند   در چنین شرایتی  برای غلبه بر فشار  کار  همیشه چند نفر در لنج بودند که با نواختن بر دهل ها و سردادن اواز جمعی غواصان را برای غوص بعدی اماد ه می کردند . نوشته پائین اشاره است به نقش صید مروارید و موسیقی صید وتاثیرات این نوع موسیقی بر موسیقی محلی کشورهای حاشیه خلیج فارس .

Songs of the Pearl Divers

[Khaliji music encompasses traditional folkloric music—with its blend of Bedouin, Persian, Indian and African elements—as well as classical forms such as mawwal and sawt, and now electric pop music.  Starting with the folkloric realm, one of the most fascinating genres is pearl diving songs.  Pearl diving songs are found in Bahrain, Kuwait, Qatar, and Abu Dhabi, but Bahrain is center of the diving and the songs.  Once the island nation’s most important industry, diving was in decline even before oil was discovered in 1932.  Bahrain had 1500 pearl diving boats in 1833, just 340 in 1934.  But before that, tradition seems to go back some 4000 years.  Pearl divers included Africans (originally slaves) as well as Indians and Sri Lankans.  And that complex legacy is audible in the powerful, hypnotic music that survives today.]

 به کسانی  که در لنجهای مخصوص صید مروارید  اواز می خواندند    nahhams  می گفتند،

گرچه امروزه دیگر از نهامس های پیشین خبری نیست  و لی ریتمها و اوازهای انان در  موسیقی منطقه بخوبی می توان دید . 

              موسیقی کار و تلاش  ، شادی و زندگی

موسیقی  جنوب  انعکاس  دهنده  بخشی از تاریخ و فرهنگ  این منطقه  می باشد  ،  موسیقی  زار ، لیوا  و نوبان ،  فریاد  حضور  هزاران انسان افریقایی تبار در منطقه خلیج  می باشند .      نغمه های بیاد مانده از گذشته  در کنار مراسمی  چون رزیف خوانی ، از دریا و سفر  حکایت می کند ،  ناله جفتی و صدای دهل کسر  از فرهنگ جند هزار ساله  این خطه  حکایت می کند ، صدای ساز  و چنگ لوطی  از ارتباط ما با  هند و مهاجرت  اقوام دیگر به این منطقه خبر می دهد ، مولودی  و  مولود خوانی  به سبک هرمزگانی عرفان شرقی   و فرهنگ و دین عربی    در منطقه به هم پیوند می دهد .      

 جفتی و دهل 

 جفتی یکی از قدیمترین  سازهای می باشد  که در سراسر خاور میانه  می توان  رد پای ان یافت ،  از   رود خانه  سند در هند تا   کناره های  رود خانه نیل در مصر   انواع  جفتی  می توان یافت که  هنوزهم   در مراسم  مختلف نواخته می شوند .     

در بالا   عکس و نوشته در باره جفتی مربوط به  ۳۰۰۰ سال پیش  می باشد که  دانشجویان باستان شناسی دانشگاه قاهره  از مقبره های قدیمی مصر پیدا نموده اند  و هنوز سالم  مانده است ، گرچه عکسهای زیادی از جفتی در مقبره های قدیمی مصری  قبلا مشاده شده بود ولی این اولین بار است که یک جفتی  سالم  پیدا شده  است . (  در بیشتر کشورهای عربی  جفتی  را  میزمار  می نامند  ولی   در بعضی نوشتهای  عربی   به ساز  هم میز مار می گویند )

     در استان هرمزگان    بخصوص در شرق استان  جفتی همیشه  یک پای  مهمی از موسیقی محلی بوده است  .  در میناب ( سبک مینابی )  جفتی  قدمت  زیادی دارد  و بیشتر  نوازندگان  چیره دست این ساز  در گذشته  از این منطقه  بودند . در بندر عباس  قدیمترین  نوازنده جفتی  ( سبک بندری)   دوست  محمد  معروف به  دوستک ، بود که با گروه زیبا  گلناری ( زیبا شیربان ) همکاری می کرد و تنها مرد عضو این گروه بود  بقیه اعضای گروه  زیبا  عبارت بودند از  *نصره  با کمبر ، فاطمه با کمبر ( فاتک ) ، زلیخا  ( زلی )  و زیبا شیربان  که همگی  دهل می زدند .   چند سال پیش  زلی  یکی از بازماندگان  گروه زیبا شیربان  به همراه  و حید قویدل ( جفتی زن گروه) علیرغم  تمام مشکلات  به باز سازی  گروه پرداختند  و با همان سبک گذشته   شروع به فعا لیت   نمود .  جفتی زن  گروه  و  نوازنده کسر  مرد  هستند و بقیه  اعضای گروه  زنان تشکیل  می دهند . 

                               چند نفر از اعضای گروه  زلی و زلی          

                                       وحید قویدل  از نوازندگان  جفتی و بابا زار  بندر

   با  شروع  فعالیت  رادیو تلویزیون در استان هرمزگان  و گسترش  رفت امد بین شهرهای استان هرمزگان و سهولت در تکثر  کار  نوازندگان  محلی و علاقه مردم  به این نوع موسیقی  ، با عث گردید که صدای  جفتی از  نخلستانهای  میناب و  اطراف خانه  با کمبر در  بندر عباس   در  دیگر نقاط  هرمزگان  نیز بگوش رسد  و نسل جدیدی از  نوازندگان این ساز  پا به میدان بگذارند و  جفتی  حضور  فعا لی در موسیقی هرمزگان داشته باشد .

 علی حبیب زاده ( علی خان )  یکی از  پیشکسوتان موسیقی هرمزگانی  بود که  از ترکیب  سبک  طرب با جفتی و دهل   نوع جدیدی از موسیقی هرمزگان  خلق  نمود  ، عود حسین وفادار  ، جفتی  قنبر راستگو  و چند نوازنده ماهر دهل  به همراه صدای گرم  علی خان  جان تازه به موسیقی محلی بندری  داد  .  تا قبل از این  عود در هرمزگان  فقط در  محافلی که به سبک طرب  نزدیک بودند نواخته می شد و بیشتر  متاثر  از  موسیقی عربی  بود ، برای اینکه عود بتواند خود را به ریتم  تند  دهل کسر و جفتی برساند نیاز به نوازنده ماهری بود  که بتواند  عود  را به ریتم بندری  نزدیک کند ، حسین وفادار   فرزند  میر یوسف  که از کوچکی  عاشق  موسیقی بود  و به توسیه صالح اتون  پدرش برایش  عودی خریده بود ، چنان با  علاقه  نوازندگی  عود دنبال می کرد  که در مدت کوتاهی  به محافل  جشن و عروسی های  بندر راه یافت ، اشنای حبیب زاده با این نوازنده جوان  عود با عث گردید که از او  عود زن مهاری بسازد  تمرین مداوم عود به همراه دهل و بعدا  جفتی  نوع جدیدی از  نوازندگی  عود  بوجود اورد که  با ریتم طرب و  ریتم جزیرتی فاصله زیادی داشت 

پیوستن قنبر راستگو به گروه  حبیب زاده  و استفاده حبیب زاده از  انواع سازهای کوبه ای  در کنار عود  وفادار   شکل جدیدی از موسیقی  در استان هرمزگان رواج داد  ، اشنای حبیب زاده با فرهنگ بومی استان  و باز سازی نغمهای قدیمی مثل ، یمبوسنه  ، تخته بکرد که نخو کتوم ، هوباد گنو  و ........ نشاط خاصی  به این نوع موسیقی می داد . بعد از این شاهد  ظهور گروهای مختلفی  هستیم که سعی کرده اند  در این چهار چوب  وبا این سبک  فعلیت نمایند .

                                        یکی  از نوازندگان  جفتی در جزیره   قشم

گروه  جهله  یکی از پدیده های موسیقی هرمزگانی  (سبک جفتی و دهل ) بود که بعد از انقلاب پا گرفت و توانست  با پشتیبانه هنری قنبر  راستگو  و  تلاش موسی کمالی  ، این نوع موسیقی هرمزگانی  را به خارج از استان هرمزگان معرفی نماید ، انها ضمن  فعا لیت هنری خود به اموزش نسل  جدید نیز اهمیت  داده و با دایر نمودن  کلاسهای اموزشی  جفتی و دهل  خدمت  فراموش نشدنی به  موسیقی محلی این خطه نموده اند .

                                                عکس    از سایت فارسی  بی بی سی

برای  خواندن مصاحبه   بخش فارسی رادیو  بی بی سی با گروه  جهله اینجا کلیک  کنید

قنبر  راستگو  را  بی  اغراق  می توان بعنوان یکی از بهترین  نوازندکان  جفتی ایران   و جهان معرفی نمود . همین چند ماه پیش  وقتی از نزدیک  شاهد تکنوازی جفتی خالو قنبر بودم   ،  به عزیز  همراهم  گفتم اگر ما  حکومت درستی داشتم که از هنر مندان و عاشقان موسیقی محلی برای گسترش این هنر  و معرفی انان به داخل و خارج از کشور حمایت می کرد  ، خالو قنبر امروز در کنار  راوی شنکر ، بسم الله خان و سایر هنرمندان شناخته جهان قرار داشت . ناله و سوز  جفتی خالو قنبر   صدای  خلق جنوب است   که هویت فرهنگی  خود را فریاد می کند .     

  عکس نو جوانان هرمزگانی  در فستیوال  ۲۲ بهمن تالار رودکی  تهران  - عکس از خبر گزاری رویتر   ۷ ژانویه ۲۰۰۷      

نسل    جوان  هرمزگانی که به اهمیت  تاریخی و هنری  موسیقی  محلی خود  پی برده است  تلاش می کند که  از هر امکانی برای  حفظ این هنر  استفاده نماید . انان با موسیقی خود  تاریخ این دیار بازخوانی میکنند و فرهنگ غنی جنوب  به نمایش می گذارند .

 *  زنده یاد  نصره با کمبر  ، این زن زحمتکش و هنرمند  در همان سالهای اول انقلاب  به  جرم احرای موسیقی محلی ، توسط  پاسداران کوردل و بی فرهنگ   در ملا عام  به شلاق بسته شد

                                      ********************

     موسیقی زار ، نوبان ،  لیوا ، رزیف خوانی و مولودی بخش  بعدی  موسیقی هرمزگان می باشند که در اینده  با هم  می خوانیم.